%& --translate-file=il2-pl
\input 0.sty \input ramka  \q \baselineskip11pt   \magnification1200
\hsize14cm \vsize20cm \nopagenumbers
%\vglue-10mm
\advance\hoffset5mm
\def\y{\bsn\hrule\bsn}

\headline={\ifnum\pageno>1 \ifodd\pageno \rightheadline\else
\leftheadline\fi\else\hfil\fi}
\def\rightheadline{\vbox{\line{\hfill
{\Blue{\nit ,,Dwa dogmaty empiryzmu, V'' -- Orygina�, Przek�ad, Komentarz
lingwistyczny }}
\hfill\st\folio}%
\vskip4pt\hrule}}
\def\leftheadline{\vbox{\line{\st\folio \hfil\Blue{{\nit
,,Dwa dogmaty empiryzmu, V'' -- Orygina�, Przek�ad, Komentarz lingwistyczny}}
\hfil}\vskip5pt\hrule}}

%  he was baptized at Kirkcaldy on June 5, 1723, his father having died some
% six months previously.  Smith would have made "a poor Gypsy."

\cl{\n Witold Marciszewski \ $\u$ \ Wy�sza Szko�a Administracji 
Publicznej im.\ Stanis�awa Staszica \ $\u$ \ Bia�ystok} 
\cl{\n Tranlatorium angielskie \ $\u$ \ 2005/2006} 
\cl{\n Tekst oryginalny \ $\u$ \ Przek�ad \ $\u$ \ Komentarz
lingwistyczny} 
 
\b\hrule\b\b
{\ls Z artyku�u W.V.O.~Quine'a {\nit Dwa dogmaty empiryzmu} zosta� wybrany
odcinek pi�ty jako materia� do �wicze� praktycznych i zarazem do zaliczenia. 
Wyt�uszczenie terminu w tek�cie angielskim oznacza, �e nalezy go sobie
przyswoi� pami�ciowo. Wyr�nienie kursyw� w tek�cie polskim oznacza, �e dane
miejsce jest omawiane w komentarzu lingwistycznym, kt�ry nast�puje w ka�dym
akapicie po tek�cie przek�adu, a zaznaczony jest wci�ciem i mniejszym
rozmiarem czcionki. Tre�� tych komentarzy obowi�zuje na zaliczenie: trzeba 
b�dzie wykaza� si� umiej�tno�ci� praktycznego stosowania om�wionych zasad
gramatycznych. W przek�adzie, nawias kwadratowy wskazuje na uzupe�nienia
s�owami nie maj�cymi odpowiednika w oryginale, a taki� nawias, po kt�rego
otwarciu wyst�puje symbol ,,v:'' zawiera alternatywn� wersj� t�umaczenia,
np.\ bardziej dos�own�, ale mniej potoczyst�.

Istnieje r�wnoleg�y tekst przek�adu tym si� r�ni�cy, �e w miejscu
komentarza lingwistycznego dany jest komentarz merytoryczny o tre�ci
filozoficzno-logicznej, maj�cy pom�c w zrozumieniu g��wnej my�li i
argumentacji Quine'a. \s}

\m\s
\cl{\q V. THE VERIFICATION THEORY AND REDUCTIONISM}
\msn
\cl{\bf V. Weryfikacyjna teoria znaczenia a redukcjonizm}

\s\bsn
1. {\q In the course of these somber reflections we have taken a dim view
first of the {\sb notion} of meaning, then of the notion of {\sb cognitive
synonymy}: and finally of the notion of {\sb analyticity.}
But what, it may be asked, of the {\sb verification theory of meaning}?
This phrase has established itself so firmly as a catchword of empiricism
that we should be very unscientific indeed not to look beneath it for a
possible key to the problem of meaning and the associated problems.}

\m
W trakcie tych deprymuj�cych [v: przygn�biaj�cych] refleksji uzyskali�my
pewien og�l\-ni\-kowy [v: niejasny] zarys najpierw poj�cia znaczenia,
nast�pnie poj�cia r�wnoznaczno�ci poznawczej, wreszcie poj�cia
analityczno�ci. A jak ma si� do tego, mo�na zapyta�, weryfikacyjna teoria
znaczenia? Termin ten utrwali� si� tak mocno jako sztandarowe has�o
empiryzmu, i� rzeczywi�cie, {\k by�oby} z naszej strony bardzo nienaukowe
nie bra� go pod uwag� jako jednego z mo�liwych kluczy do problemu znaczenia
i zagadnie� z nim zwi�zanych.
\m
{\ls ,,And'' w tytule t�umaczymy przez ,,a'' (nie ,,i''), korzystaj�c z
tego, �e mamy w polskim (inaczej ni� w angielskim) sp�jnik koniunkcji
s�u��cy zarazem do wyra�ania przeciwstawie�; o tym, kt�rego z nich u�y�
trzeba rozstrzyga� na podstawie kontekstu.
\s
,,By�oby'' jest w tym kontek�cie odpowiednikiem ,,should'', kt�re
znaczy ,,powinien'' w sensie obowi�zku, ale tak�e w sensie du�ego
prawdopodobie�stwa czy mo�liwo�ci, czyli istnienia danych za czym�
przemawiaj�cych (jak w polskim ,,niebo powinno si� wypogodzi�''; podobna
dwoisto�� cechuje niemieckie ,,soll''). W obecnym kontek�cie nie chodzi o
to, �e powinni�my by� nienaukowi, ale by�yby podstawy do przypisania nam
braku naukowo�ci; ta my�l zosta�a kr�tko oddana trybem warunkowym
,,by�oby nienaukowe''.\s}

\y
2. The verification theory of meaning, which has been conspicuous in the
literature from Peirce onward, is that the meaning of a {\sb statement} is
the method of empirically confirming or infirming it. An analytic statement
is that limiting case which is confirmed no matter what.

\m
Weryfikacyjna teoria znaczenia, kt�ra pocz�wszy od Peirce'a jest wyrazi�cie
obecna w literaturze, g�osi, �e znaczenie {\k zdania} jest to metoda jego
empirycznego potwierdzenia lub obalenia. Zdanie analityczne stanowi ten
graniczny przypadek, w kt�rym zdanie jest potwierdzone niezale�nie od tego,
co si� zdarzy. [Por. ,,b�dzie pada� lub nie b�dzie pada�''.]
\m
{\ls ,,Statement'' oznacza w potocznej angielszczy�nie �wiadectwo,
sprawozdanie, zeznanie, deklaracj�, a terminologii logicznej tak�e
twierdzenie czyli zdanie uznane za prawdziwe. Quine u�ywa tego terminu w
sensie, kt�ry inaczej oddajemy po angielsku przez ,,declarative sentence'',
to jest, zdanie oznajmuj�ce, przy czym zdanie pojmuje si� jako tw�r
j�zykowy, a wi�c s�d nie tylko pomy�lany, lecz tak�e wyra�ony j�zykowo.
Licz�c si� z intencj� Quine'a, t�umaczymy wi�c ,,statement'' jako zdanie,
cho� w innych kontekstach stosowniejsze by�oby ,,twierdzenie''. \s}

\y
3. {\q  As urged in Section I, we can as well pass over the question of
meanings as {\sb entities} and move straight to {\sb sameness of meaning},
or {\sb synonymy}. Then what the verification theory says is that statements
are synonymous if and only if they are alike in point of method of {\sb
empirical confirmation} or {\sb infirmation}.}
\msn
Jak akcentowano w argumentacji w �1, r�wnie dobrze mo�emy pomin�� kwesti�
znacze� jako byt�w i przej�� odrazu do to�samo�ci znacze� {\k czyli}
r�wnoznaczno�ci [v: synonimiczno�ci]. W�wczas teoria weryfikacyjna powiada
tyle, �e zdania s� r�wnoznaczne wtedy i tylko wtedy, gdy stosuje si� do nich
ta sama metoda potwierdzenia lub obalenia empirycznego.
\m
{\ls S��wko ,,or'' pe�ni w ang.\ dwie dalece odmienne funkcje: jedna
odpowiada polskiemu ,,lub'' (albo, b�d�, etc.), a druga polskiemu ,,czyli''.
T� drug� rozpoznaje si� zwykle (cho� nie bezwyj�tkowo) po przecinku przed
,,or''.\m}

\y
4. {\q  This is an {\sb account} of cognitive synonymy not of {\sb linguistic
forms} generally, but of statements. However, from the concept of synonymy
of statements we could derive the concept of synonymy for other linguistic
forms, by considerations somewhat similar to those at the end of Section
III. Assuming the notion of "word," indeed, we could explain any two forms
as synonymous when the putting of the one form for an {\sb occurrence} of
the other in any statement (apart from occurrences within "words") yields a
synonymous statement. Finally, given the concept of synonymy thus for
linguistic forms generally, we could define analyticity in terms of synonymy
and {\sb logical truth} as in Section I. For that matter, we could define
analyticity more simply {\sb in terms of} just synonymy of statements together
with logical truth; it is not necessary {\sb to appeal} to synonymy of
linguistic forms other than statements. For a statement may be described as
analytic simply when it is synonymous with a logically true statement.}

\m
Jest to zdanie sprawy z r�wnoznaczno�ci poznawczej nie [w odniesieniu do]
wszelkich wyra�e� lecz [wyra�e� w formie] zda�. Da�oby si� jednak z poj�cia
r�wnoznaczno�ci zda� wyprowadzi� poj�cie r�wnoznaczno�ci innych wyra�e�
poprzez rozwa�ania do�� podobne do tych przy ko�cu �3. Istotnie, przyjmuj�c
poj�cie {\k ,,s�owa''}, mo�na wyja�ni� [r�wnoznaczno��, jak nast�puje:] �e
dowolne dwa wyra�enia s� r�wnoznaczne, gdy po zast�pieniu w jakimkolwiek
zdaniu jednego z nich przez drugie (poza wyst�powaniem w obr�bie ,,s��w''),
powstaje zdanie r�wnoznaczne. Wreszcie, maj�c og�lne poj�cie r�wnoznaczno�ci
wyra�e�, mogliby�my zdefiniowa� analityczno��, jak w �1, w terminach [v: w
kategoriach; za pomoc� poj��] r�wnoznaczno�ci i prawdy logicznej. Z tym
samym skutkiem mogliby�my zdefiniowa� analityczno�� pro�ciej, wy��cznie w
terminach r�wnoznaczno�ci i prawdy logicznej; nie jest konieczne, �eby
odwo�ywa� si� do r�wnoznaczno�ci wyra�e� innych ni� zdania. Zdanie bowiem
mo�e by� po prostu okre�lone jako analityczne, gdy jest r�wnoznaczne z
jakim� zdaniem prawdziwym logicznie.
\m
 {\ls Do ,,s��w'' czyli wyra�e� prostych (nie b�d�cych z�o�eniami z
innych) zalicza Quine tak�e zwroty w rodzaju ,,bachelor of arts'', kt�re ze
wzgledu na spos�b ich pisania (ze spacjami) wygl�daj� jak z�o�one, lecz w
rzeczywisto�ci oddaj� jedno niez�o�one poj�cie; pozorne sk�adniki takiego
wyra�enia trzeba by traktowa� raczej jak sylaby jednego s�owa. Cudzys��w
dany przez Quine'a wskazuje na u�ycie terminu ,,s�owo'' w spos�b
niekonwencjonalny (por.\ �3). Podana w tym miejscu definicja r�wnoznaczno�ci
zawiera zastrze�enie, �e nie ma ona zastosowania w przypadku ,,s��w''; np.\
w zwrocie ,,bachelor of arts'' nie nale�y zast�powa� ,,bachelor'' przez
,,unmarried man''. 
\s
,,To account'' znaczy ,,zdawa� spraw�''. Jak cz�sto bywa w angielskim,
czasownik w bezokoliczniku przechodzi w rzeczownik po opuszczeniu ,,to'',
st�d ,,account'' znaczy ,,zdanie sprawy'', ,,sprawozdanie''. To samo s�owo
oznacza konto, np.\ bankowe (jako zdanie sprawy ze stanu finans�w), a st�d
,,accounting'' oznacza ksi�gowo�� (od niedawna istnieje ironiczny zwrot
,,creative accounting'' na oznaczenie pomys�owych trik�w w ksiegowo�ci,
maj�cych zwie�� w�adze finansowe). Po�yteczny jest zwrot ,,account for
something'' -- wyja�nia� co� w spos�b wystarczaj�cy.
\s
,,Linguistic form'' t�umaczymy po prostu jako ,,wyra�enie'' (w polskiej
terminologii logicznej czy lingwistycznej nie ma terminu ,,forma
j�zykowa''). Po angielsku mo�na te� powiedzie� ,,expression'', ale ten
termin nie jest jednoznaczny; oznacza te� to, co polskie ,,ekspresja'' czyli
,,wyra�Anie'' (jako czynno��, co zaznacza si� zamian� ,,e'' na ,,a''). 
\s
,,Occurence'' -- od ,,to occur'' (wyst�powa�, pojawia� si�) odnosi si� tutaj
do wyst�pienia wyra�enia w zdaniu. 
\s
,,In terms of'' -- dogodny, wyst�puj�cy zw�aszcza w tekstach naukowych,
zwrot pozwalaj�cy powiedzie�, �e jakie� poj�cie lub wyra�enie definiuje
(wyja�nia, komentuje etc.) za pomoc� innego. Oddanie tego zwrotem ,,w
terminach'' jest zapo�yczeniem, kt�re warto chyba czyni�, bo zwrot ,,za
pomoc� poj�cia'' itp. jest mniej por�czny, a ,,w kategoriach'' nieco
przestarza�y.  
\s
,,To appeal'' (pokrewne polskiemu ,,apel'') -- apelowa�, odwo�ywa� si� do
czego�; st�d ,,sex appeal'' (atrakcyjno�� seksualna) oznacza zdolno�� jakby
odwo�ywania si� swym wygl�dem i zachowaniem do wra�liwo�ci zmys�owej p�ci
przeciwnej.\s}

\y
5. {\q So, if the verification theory can be {\sb accepted} as an {\sb
adequate account} of statement synonymy, the notion of analyticity is {\sb
saved} after all. However, let us reflect. Statement synonymy is said to be
likeness of method of empirical confirmation or infirmation. Just what are
these methods which are to be compared for likeness? What, in other words,
is the nature of the {\sb relationship} between a statement and the {\sb
experiences} which {\sb contribute} to or detract from its confirmation?}
\msn
Tak wi�c, je�li teori� weryfikacyjn� mo�na uzna� za trafnie zdaj�c� spraw� z
r�wnoznaczno�ci zda�, poj�cie analityczno�ci zostaje mimo wszystko
{\k zachowane} [v: uratowane]. Zastan�wmy si� jednak. R�wnoznaczno�� zda� okre�la
si� jako podobie�stwo co do metody potwierdzenia lub obalenia w spos�b
empiryczny. Jakie to s� w�a�ciwie metody, kt�re mamy por�wnywa� co do
podobie�stwa? Jaka, m�wi�c inaczej, jest natura stosunku pomi�dzy jakim�
zdaniem a do�wiadczeniami, kt�re zwi�kszaj� {\k albo} zmniejszaj� stopie�
jego potwierdzenia? 
\m
{\ls S�owo ,,save'' ma wiele znacze�, od patetycznych (,,God save the
Queen'', ,,Saviour'' -- ,,Zbawiciel'') i dramatycznych (,,S.O.S'' -- ,,save
our souls'' -- ,,ratujcie nasze dusze'') po bardziej prozaiczne (,,savings''
-- ,,oszcz�dno�ci''). Wersja przek�adowa ,,uratowane'' zmierza bardziej w
kierunku dramatyzmu.
\s
Wy�ej, w komentarzu do trzeciego akapitu zwr�cono uwag� na znaczenie ,,or''
jako ,,czyli''. W tym akapicie i w paru innych wyst�puje ,,or'' w sensie
albo, co wida� z tre�ci danego zdania, eliminuj�cej rozumienie jako
,,czyli''. \s}

\y
6. {\q  The most naive view of the relationship is that it is one of direct
report. This is radical reductionism. Every meaningful statement {\sb is 
held to be translatable} into a statement (true or false) about {\sb
immediate} experience. Radical reductionism, in one form or another, well
antedates the verification theory of meaning {\sb explicitly} so called.
Thus Locke and Hume {\sb held} that every {\sb idea} must either originate
{\sb directly} in {\sb sense experience} or else be {\sb compounded} of
ideas {\sb thus originating}; and taking a {\sb hint} from Tooke we might
rephrase this {\sb doctrine} in semantical jargon by saying that a term, to
be {\sb significant} at all, must be either a name of a {\sb sense datum} or
a {\sb compound} of such names or an {\sb abbreviation} of such a compound.
So stated, the doctrine remains {\sb ambiguous} as between sense data as
{\sb sensory events} and sense data as {\sb sensory qualities}; and it
remains {\sb vague} as to the {\sb admissible ways} of compounding.
Moreover, the doctrine is unnecessarily and intolerably {\sb restrictive} in
the {\sb term-by-term} critique which it {\sb imposes}. More {\sb
reasonably}, and {\sb without yet exceeding the limits} of what I have
called radical reductionism, we may take full statements as our significant
{\sb units}
-- thus demanding that our statements as wholes be {\sb translatable} into
{\sb sense-datum language}, but not that they be translatable term by term.}

\m  
Najbardziej naiwnym pogl�dem na �w stosunek jest ten, �e chodzi o stosunek
zdawania sprawy [wprost z do�wiadczenia]. Jest to    %ri'po:t 
{\sb redukcjonizm radykalny}. Ka�de sensowne zdanie uwa�ane jest przeze� za
przet�umaczalne na zdanie (prawdziwe lub fa�szywe) o bezpo�rednim
do�wiadczeniu.  Redukcjonizm radykalny, w takiej czy innej postaci,
rzeczywi�cie wyprzedza to, co [potem] nazwano w spos�b wyra�ny weryfikacyjn�
teori� znaczenia. I tak, Locke i Hume utrzymywali, �e ka�da idea musi b�d�
powstawa� wprost z do�wiadczenia zmys�owego b�d� sk�ada� sie z idei tak
powstaj�cych; a id�c za sugesti� Tooke'a, mogliby�my prze�o�y� t� doktryn�
na �argon semantyczny, powiadaj�c, �e aby jaki� termin mia� w og�le sens,
musi by� albo nazw� jakiej� danej zmys�owej, albo by� z�o�ony z takich nazw,
albo by� skr�tem tego rodzaju z�o�enia. Przy takim sformu�owaniu, doktryna
ta pozostaje chwiejna co do tego, czym s� dane zmys�owe: [obiektywnymi]
zdarzeniami podpadaj�cymi pod zmys�y, czy do�wiadczanymi przez zmys�y
jako�ciami; pozostaje te� niejasna co tego, jakie s� dopuszczalne sposoby
dokonywania z�o�e�. Co wi�cej, jest ta doktryna niepotrzebnie i niezno�nie
restryktywna [v: ograniczaj�ca], gdy idzie o wymagane przez ni� por�wnywanie
s�owa po pos�owie. Rozs�dniej, a jeszcze bez przekraczania granic tego, co
nazwa�em redukcjonizmem radykalnym, mo�emy bra� ca�e zdania jako sensowne
jednostki [naszego j�zyka] -- wymagaj�c tym samym, �eby nasze zdania o
danych zmys�owych by�y przek�adalne jako ca�o�ci, a nie s�owo po s�owie.
na j�zyk danych danych zmys�owych.
\m
{\ls Zwrot ,,Is held to be translatable'' zawiera imies��w bierny od
czasownika nieregularnego ,,hold'' (trzyma�); ,,held'' jest te� form� czasu
przesz�ego (I held -- trzyma�em). Tak si� sk�ada, �e polskie s�owo
,,utrzymywa�'' (podobne do ,,trzyma�'' brzmieniem i sensem) ma dwa mocno
odmienne znaczenia, kt�rym odpowiada podobna dwoisto�� w angielskim. 
,,Utrzymywa�'' w sensie ,,trzyma� si� nadal'' ma angielski odpowiednik np.\
w zdaniu ,,If our luck holds [= if we continue to be lucky], we'll win the
competition''. S�owo ,,utrzymywa�'' w sensie ,,uwa�a�, �e [niezmiennie]'',
np.\ ,,Oskar�ony utrzymuje, �e jest niewinny''. W tym sensie wyst�puje ono w
zwrocie ,,is held to be translatable''. Zwrot ten ma ponadto godn� uwagi
konstrukcj� gramatyczn�, kt�ra okre�la si� za gramatyk� �aci�sk� jako {\nit
accusativus cum infinitivo}, tzn.\ biernik z bezokolicznikiem. W polskim
konstrukcja ta nie istnieje, a wchodz�cy w gr� sens oddaje si� konstrukcj�
okre�lan� w gramatyce jako {\nit mowa zale�na}. Jest ona, oczywi�cie, obecna
w �acinie i angielskim, podczas gdy a.c.i.\ jest tam b�d�c� do dyspozycji
form� alternatywn�. Np.\ 
\ssn
,,I think him to be a gentleman'' (a.c.i., gdzie biernikiem jest ,,him'', a
bezokolicznikiem ,,to be'') znaczy tyle, co:
\ssn
,,I think that he is a gentleman'' (mowa zale�na; s��wko ,,that'' jest
fakultatywne, mo�na je opu�ci�). Przek�ad omawianego zdania (z ,,held'')
korzystaj�cy z formy mowy zale�nej by�by nast�puj�cy:
\ssn
,,O ka�dym sensownym zdaniu uwa�a si� [w redukcjonizmie], �e jest
przek�adalne na zdanie o bezpo�rednim do�wiadczeniu.''
\ssn
,,Sense-datum language'' to od strony gramatycznej kolejny przyk�ad
konstrukcji, w kt�rej pierwszy z dw�ch rzeczownik�w ma funkcj� przydawki;
oddajemy j� po polsku jako przydawk� dope�niaczow� (j�zyk danych zmys�owych)
lub jako przydawk� przymiotnikow� (golf club -- klub golfowy). Sens
filozoficzny tego zwrotu nawi�zuje do wersji empiryzmu, takiej jak u
Berkeleya, wg kt�rej np.\ s�owo ,,zielony'' oznacza nie cech� fizyczn� li�ci
etc., ale tre�� doznania zieleni. \s}

\y
7. {\q This {\sb emendation} would unquestionably have been welcome to Locke
and Hume and Tooke, but historically it had to await an important
reorientation in {\sb semantics} -- the reorientation whereby the primary {\sb
vehicle} of meaning came to be seen no longer in the term but in the
statement. This reorientation, {\sb explicit} in Frege, underlies Russell'a
concept of incomplete symbols defined in use; also it is {\sb implicit} in
the verification theory of meaning, since the objects of verification are
statements.}

\m
Poprawka ta zosta�aby z pewno�ci� dobrze przyj�ta przez Locke'a i Hume'a i
Tooke'a, ale bior�c rzecz historycznie, trzeba by�o poczeka� na wa�n�
reorientacj� w semantyce -- reorientacj�, dzi�ki kt�rej pierwotny no�nik
znaczenia widzimy dzi� nie w zdaniach lecz w [sk�adaj�cych si� na nie]
terminach. Ta reorientacja, wyra�na u Fregego, le�y u podstaw pochodz�cego
od Russella poj�cia symboli niekompletnych definiowanych przez kontekst
u�ycia; jest ono te� domy�lnie obecne w weryfikacyjnej teorii znaczenia,
poniewa� przedmiotem weryfikacji s� zdania.
\m
{\ls Zwrot ,,would have been welcome'' zawiera form� nieobecn� w j�zyku
polskim, mianowicie bezokolicznik czasu przesz�ego, tutaj wyst�puj�cy w
stronie biernej. Czasownika nieregularnego ,,welcome'' (wita�, ch�tnie
przyjmowa�; inne formy: welcame, welcome) u�yto w tej formie dla oddania
my�li, i� zdarzenie mia�oby miejsce w przesz�o�ci, gdyby do niego dosz�o. W
polskim oddajemy to przez u�ycie w czasie przesz�ym orzeczenia. Np.\
powiedzenie ,,to mog�o si� zdarzy�'' t�umaczymy ,,it may have happened''
Tutaj ,,may'' jest w czasie tera�niejszym, a bezokolicznik ,,have happened''
w czasie przesz�ym, podczas gdy po polsku ,,mog�o'' jest w czasie przesz�ym,
a bezokolicznik nie odmienia si� przez czasy. 

,,To have" (od kt�rego form� czasu przesz�ego jest ,,had'') ma trzy funkcje: 
s�owo posi�kowe, czasownik znacz�cy ,,mie�'', czasownik znacz�cy ,,musie�'';
w tym ostatnim znaczeniu s�owo to jest u�yte w obecnym tek�cie. \m}  

\y
8. {\q Radical reductionism, conceived now with statements as units,
sets itself the task of specifying a sense-datum language and showing how to
translate the rest of significant discourse, statement by statement, into
it. Carnap embarked on this project in the {\k Aufbau.}}
\m
Radykalny redukcjonizm, pojmowany teraz w ten spos�b, �e jednostkami
[znaczenia] s� zdania, stawia sobie za zadanie okre�lenie j�zyka danych
zmys�owych oraz pokazanie, jak przet�umaczy� na�, zdanie po zdaniu, reszt�
tego, co w naszym my�leniu cechuje si� sensowno�ci�. Carnap rozpocz�� ten
projekt w {\k Aufbau}. 
\m
{\ls S�owo ,,discourse'' jest trudno przet�umaczalne. Oznacza rozwa�anie,
ale nie wszelkie, lecz w jaki� spos�b uporz�dkowane. A tak�e tekst
zawieraj�cy takie rozwa�ania. W tym akapicie Quine ma na uwadze ca�o�� nauki
empirycznej, kt�ra sk�ada si� ze zda� rejestruj�cych dane zmys�owe
(sense-data) i z reszty obejmuj�cej poj�cia teoretyczne, prawa, hipotezy
etc. Ta ca�a reszta powinna, jak postulowa� Carnap, da� si� prze�o�yc na
j�zyk danych zmyslowych. Krytyka tego postulatu stanowi jeden z w�tk�w
artyku�u Quine'a.} 

\y
9. {\q The language which Carnap {\sb adopted} as his starting point was not
a sense-datum language in the narrowest {\sb conceivable} sense, for it {\sb
included} also the notations of logic, up through higher {\sb set theory}. In
effect it included the whole language of pure mathematics. The ontology
implicit in it (i.e., the range of values of its variables) embraced not
only sensory events but classes, classes of classes, and so on. Empiricists
there are who would boggle at such prodigality. Carnap's starting point is
very parsimonious, however, in its extralogical or sensory part. In a series
of constructions in which he exploits the resources of modern logic with
much ingenuity, Carnap succeeds in defining a wide array of important
additional sensory concepts which, but for his constructions, one would not
have dreamed were definable on so slender a basis. Carnap was the first
empiricist who, not content with asserting the reducibility of science to
terms of immediate experience, took serious steps toward carrying out the
reduction.}

\m
J�zyk przyj�ty przez Carnapa w punkcie wyj�cia nie by� j�zykiem danych
zmys�owych w najw�szym daj�cym si� poj�� sensie, gdy� zawiera� on tak�e
symbolik� logiczn�, a� po zaawansowan� teori� mnogo�ci. W rezultacie
zawiera� on ca�y j�zyk czystej matematyki. Za�o�ona w nim ontologia (tj.\
zbi�r warto�ci zmiennych tego j�zyka) obejmowa�a nie tylko zdarzenia
[fizyczne] lecz tak�e klasy, klasy klas, i tak dalej. S� empiry�ci, kt�rych
szokowa�aby taka rozrzutno��. Punkt wyj�cia Carnapa jest jednak bardzo
oszcz�dny w jej cz�ci pozalogicznej, czyli obserwacyjnej. W serii
konstrukcji, wykorzystuj�c z wielk� pomys�owo�ci� zasoby wsp�czesnej
logiki, Carnap z sukcesem definiuje rozleg�y repertuar dodatkowych poj��
obserwacyjnych, o kt�rych by si� nie �ni�o, �e mo�na je zdefiniowa� tak
skromnymi �rodkami, gdyby nie te jego konstrukcje. [v: o kt�rych tylko
dzi�ki jego konstrukcjom jeste�my w stanie sobie wyobrazi�, �e da si� je
zdefiniowa� tak skromnymi �rodkami.] Carnap by� pierwszym empiryst�, kt�ry
nie poprzestaj�c na g�oszeniu redukowalno�ci wiedzy do j�zyka
bezpo�redniego do�wiadczenia, podj�� powa�ne kroki w kierunku
urzeczywistnienia owej redukcji.

\y
10. {\q    Even supposing Carnap's starting point satisfactory, his
constructions were, as he himself stressed, only a fragment of the full
program. The construction of even the simplest statements about the physical
world was left in a sketchy state. Carnap's suggestions on this subject
were, despite their sketchiness, very suggestive. He explained
spatio-temporal point-instants as quadruples of real numbers and envisaged
assignment of sense qualities to point-instants according to certain canons.
Roughly summarized, the plan was that qualities should be assigned to
point-instants in such a way as to achieve the laziest world compatible with
our experience. The principle of least action was to be our guide in
constructing a world from experience.}

\m
Przyjmuj�c nawet, �e punkt wyj�cia Carnapa jest zadowalaj�cy, jego
konstrukcje, jak sam to podkre�la�, by�y tylko cz�ci� kompletnego programu.
Konstrukcja cho�by najprostszych zda� o �wiecie fizycznym pozosta�a w stanie
szkicowym. Propozycje Carnapa na ten temat by�y, mimo ich szkicowo�ci,
bardzo sugestywne. Okre�la� on przestrzenno-czasowe chwile-punkty jako
czw�rki liczb rzeczywistych oraz wedle pewnych regu� dokona�
przyporz�dkowania jako�ci zmys�owych punktom-chwilom. Podsumowuj�c rzecz z
grubsza, plan polega� na przyporz�dkowaniu punkt�w-chwil w taki spos�b, �eby
otrzyma� naj�atwiej osi�galny �wiat zgodny z naszym do�wiadczeniem. Naszym
przewodnikiem w konstruowaniu �wiata z danych do�wiadczenia mia�a by�
zasada najmniejszego wysi�ku. 

\y{\q
11. Carnap did not seem to recognize, however, that his treatment of
physical objects fell short of reduction not merely through sketchiness, but
in principle. Statements of the form 'Quality q is at point-instant x; y; z;
t' were, according to his canons, to be apportioned truth values in such a
way as to maximize and minimize certain over-all features, and with growth
of experience the truth values were to be progressively revised in the same
spirit. I think this is a good schematization (deliberately oversimplified,
to be sure) of what science really does; but it provides no indication, not
even the sketchiest, of how a statement of the form 'Quality q is at x; y;
z; t' could ever be translated into Carnap's initial language of sense data
and logic. The connective 'is at' remains an added undefined connective; the
canons counsel us in its use but not in its elimination.}
\m
Carnap jednak zdawa� si� nie zauwa�a�, �e jego traktowanie przedmiot�w
fizycznych wymyka si� pr�bom redukcji nie tylko z powodu szkicowo�ci, lecz w
spos�b zasadniczy. Zdaniom postaci ,,Jako�� $q$ znajduje si� w punkcie-chwili
$x; y; z; t$'' mia�yby by�, wedle jego regu�, przyporz�dkowane warto�ci
logiczne w taki spos�b, �eby minimalizowa� i maksymalizowa� pewne rysy
og�lne, a z przyrostem do�wiadczenia warto�ci logiczne mia�yby by� w tym�e
duchu modyfikowane. My�l�, �e jest to dobre uj�cie schematyczne (umy�lnie,
rzecz jasna, uproszczone), jak rzeczywi�cie post�puje nauka; nie dostarcza
ona jednak �adnej wskaz�wki, nawet najpobie�niejszej, jak zdanie postaci
,,Jako�� $q$ znajduje si� w punkcie-chwili $x; y; z; t$'' mog�oby zosta�
kiedykolwiek przet�umaczone na wyj�ciowy u Carnapa j�zyk danych zmys�owych i
logiki. ��cznik ,,znajduje si� w'' zostaje dodany [do systemu] bez
zdefiniowania; regu�y ocz� nas, w jak go u�ywa�, ale nie ucz�, jak go
wyeliminowa�.    

\y
12. {\q Carnap seems to have appreciated this point afterward; for in his
later writings he abandoned all notion of the translatability of statements
about the physical world into statements about immediate experience.
Reductionism in its radical form has long since ceased to figure in Carnap's
philosophy.}

\m
Zdaje si�, �e Carnap zwr�ci� p�niej uwag� na t� spraw�; w p�niejszych
bowiem pismach porzuci� wszelk� my�l o przet�umaczalno�ci zda� o �wiecie
fizycznym na zdania o bezpo�rednim do�wiadczeniu. Odt�d redukcjonizm w jego
postaci radykalnej na dobre przesta� si� pojawia� w filozofii Carnapa. 

\y 13. {\q  But the dogma of reductionism has, in a subtler and more
tenuous form, {\sb continued} to {\sb influence} the thought of empiricists.
The notion lingers that to each statement, or each synthetic statement,
there is {\sb associated} a {\sb unique} range of possible sensory events
such that the occurrence of any of them would add to the {\sb likelihood} of
truth of the statement, and that there is associated also another unique
range of possible sensory events whose occurrence would {\sb detract} from
that likelihood. This notion is of course implicit in the verification
theory of meaning.}
\m
Ale dogmat redukcjonizmu, w subtelniejszej i s�abszej postai, nadal wp�ywa�
na my�lenie empiryst�w. Ostaje si� [w nim] my�l, �e z ka�dym zdaniem, to
jest, z ka�dym zdaniem syntetycznym jest powi�zany pewien zakres mo�liwych
zdarze� zmys�owych, takich, �e zaj�cie kt�regokolwiek z nich zwi�ksza�oby
szans� prawdziwo�ci zdania, oraz �e istnieje tak�e inny swoisty zakres
mo�liwych zdarze� zmys�owych, kt�rych zachodzenie zamniejsza�oby t� szans�.
My�l ta, oczywi�cie, tkwi domy�lnie w weryfikacyjnej teorii znaczenia.
\m
{\ls Zwrot ,,continued to influence'' w przek�adzie literalnym brzmia�by
,,kontynuowa� wp�ywanie''. Nale�y zwr�ci� uwag�, �e w angielskim
bezokolicznik mo�e wyst�powa� w roli rzeczownika ods�ownego (kt�ry brzmi
podobnie jak imies��w czynny, tutaj ,,influencing'').\s}

\y 14. {\q The dogma of reductionism {\sb survives} in the {\sb supposition}
that each statement, taken in isolation from its {\sb fellows}, can {\sb
admit of} confirmation or infirmation at all. My countersuggestion, issuing
essentially from Carnap's doctrine of the physical world in the {\k Aufbau},
is that our statements about the external world {\sb face} the tribunal of
sense experience not individually but only as a corporate body.}
\m
Dogmat redukcjonizmu jest nadal �ywy w tym za�o�eniu, �e ka�de zdanie,
wzi�te w izolacji od swego otoczenia, mo�e w og�le by� podatne na
potwierdzenie lub obalenie. Moj� kontrpropozycj�, bior�c� si� z koncepcji
�wiata fizycznego w {\k Aufbau} Carnapa, jest to, �e nasze zdania o �wiecie
zewn�trznym staj� przed trybuna�em do�wiadczenia nie pojedynczo lecz jako
cia�o zbiorowe.

\y 15. {\q The dogma of reductionism, even in its attenuated form, is
intimately connected with the other dogma: that there is a cleavage between
the analytic and the synthetic. We have found ourselves {\sb led}, indeed,
from {\sb the latter} problem to {\sb the former} through the verification
theory of meaning. More directly, the one dogma clearly {\sb supports} the
other in this way: as long as it is taken to be significant in general to
speak of the confirmation and infirmation of a statement, it seems
significant to speak also of a limiting kind of statement which is {\sb
vacuously} confirmed, {\k ipso facto}, come what may; and such a statement
is analytic.}

\m
Dogmat redukcjonizmu, nawet w jego postaci os�abionej, jest dog��bnie
zwi�zany z drugim dogmatem: �e istnieje nieprzekraczalny rozdzia� mi�dzy
tym, co analityczne i tym, co syntetyczne. Okaza�o si�, w rzeczy samej, 
�e doszli�my od tego drugiego problemu do pierwszego poprzez weryfikacyjn�
teori� znaczenia. M�wi�c bardziej wprost, jeden dogmat wyrazi�cie wspiera
drugi w taki oto spos�b: jak d�ugo uwa�a si� w og�le za sensowne m�wi� o
potwierdzeniu i obaleniu jakiego� zdania, wydaje si� te� sensowne m�wi� o
przypadku granicznym, jakim jest zdanie potwierdzone w spos�b pusty, {\k
ipso facto}, cokolwiek by si� zdarzy�o; i takie zdanie jest analityczne.  

\y 16. {\q The two dogmas are, indeed, {\sb at root} identical. We lately
reflected that in general the truth of statements does obviously {\sb
depend} both upon language and upon extra-linguistic fact; and we noted that
this obvious {\sb circumstance} carries in its train, not logically but all
too naturally, a feeling that the truth of a statement is somehow analyzable
into a linguistic {\sb component} and a factual component. The factual
component must, if we are empiricists, boil down to a range of confirmatory
experiences. In {\sb the extreme case} where the linguistic component is all
that {\sb matters}, a true statement is analytic. But I hope we are now {\sb
impressed with} how stubbornly the distinction between analytic and
synthetic has {\sb resisted} any straightforward drawing. I am impressed
also, apart from prefabricated examples of black and white balls in an urn,
with how baffling the problem has always been of {\sb arriving at} any
explicit theory of the empirical confirmation of a synthetic statement. My
present {\sb suggestion} is that it is nonsense, and the root of much
nonsense, to speak of a linguistic component and a factual component in the
truth of any individual statement. Taken collectively, science has its
double {\sb dependence upon} language and experience; but this duality is
not significantly traceable into the statements of science taken one by
one.}

\m Te dwa dogmaty, istotnie, s� u swych korzeni identyczne. Ostatnio
zwr�cili�my uwag�, i� w og�lno�ci prawdziwo�� zda� naprawd� zale�y od fakt�w
pozaj�zykowych; nadto zauwa�yli�my, �e ta oczywista okoliczno�� poci�ga si��
rzeczy w spos�b nader naturalny, cho� nie w sensie wynikania logicznego,
jakie� poczucie, �e prawdziwo�� zdania da si� zanalizowa� przez
wyodr�bnienie sk�adnika j�zykowego i sk�adnika faktycznego. Sk�adnik
faktyczny musi, je�li jeste�my empirystami, zosta� sprowadzony do
do�wiadcze� potwierdzaj�cych [dane zdanie]. W skrajnym przypadku, gdy liczy
si� tylko sk�adnik jezykowy, zdanie b�d�ce prawdziwym jest analityczne. Ale
mam nadziej�, �e jeste�my teraz pod wra�eniem tego, jak to odr�nienie
analityczno�ci od syntetyczno�ci uparcie si� nie poddaje nakre�leniu go w
jakikolwiek zrozumia�y spos�b. Jestem tak�e pod wra�eniem tego, je�li
pomin�� liczne przyk�ady czarnych i bia�ych kul w urnie, jakie pomieszanie
stwarza� zawsze problem doj�cia do jakiejkolwiek jasnej teorii potwierdzania
zda� empirycznych. Obecnie chc� stwierdzi�, �e bezsensem jest, i korzeniem
niema�ej bezsensowno�ci, m�wi� o sk�adniku lingwistyczznym i sk�adniku
faktowym w prawdziwo�ci jakiegokolwiek pojedynczego zdania. Gdy bra� nauk�
jako ca�o��, ma ona sw� podw�jn� zale�no�� -- od j�zyka i od do�wiadczenia;
ale tej dwoisto�ci nie da si� w znacz�cy spos�b prze�ledzi�, gdy zdania
nauki bra� osobno, jedno po drugim.
\m
{\ls Zwrot ,,impressed with how [poczem nast�puje jakie� zdanie] ilustruje
ten rys gramatyczny, �e tam gdzie w polskim jest konieczno�� utworzenia
zdania wzgl�dnego (z ,,kt�ry'', ,,jak'' etc.) przy pomocy zaimka (,,jest
poruszony, {\nit tym}, jak go witano''), w angielskim zaimek ten wolno (cho�
nie jest to obowi�zkowe) opu�ci�. \s}

\y 17. {\q The idea of defining a symbol in use was, as remarked, an
{\sb advance over} the impossible term-by-term empiricism of Locke and Hume.
The statement, rather than the term, came with Frege to be {\sb recognized
as} the unit accountable to an empiricist critique. But what I am now {\sb
urging} is that even in taking the statement as unit we have drawn our grid
too finely. The unit of empirical significance is the whole of science.}
\m
Idea definiowania kontekstowego symbolu by�a, jak zauwa�ono, post�pem w
stosunku do empiryzmu Locke'a i Hume'a postuluj�cego definiowanie s�owo po
s�owie. Dzi�ki Fregemu dosz�o do zrozumienia, �e to zdanie a nie
[pojedyncze] s�owo jest jednostk�, kt�r� trzeba bra� pod uwag� w krytycznych
analizach dotycz�cych empiryzmu. Tym jednak, na co jednak teraz nalegam jest
to, �e nawet bior�c za [podstawow�] jednostk� zdanie, czynimy nasz� sie�
zbyt g�st�. Jednostk� posiadaj�c� znaczenie empiryczne jest ca�o�� wiedzy.



\end



 